Poetry in Digital Age : આપણે એવા સમયમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં આપણું ધ્યાન (Attention Span) ગોલ્ડફિશ કરતા પણ ઓછું થઈ ગયું છે. ગોલ્ડફિશ કરતા ઓછુ એટલા માટે કે ગોલ્ડફિશનું ધ્યાન 9 સેકન્ડ ટકે છે એવું વિજ્ઞાન કહે છે, પણ ડિજિટલ યુગમાં માણસનું ધ્યાન માત્ર 8 સેકન્ડમાં ભટકી જાય છે! સવારે આંખ ખૂલે ત્યારથી રાત્રે સૂઈએ ત્યાં સુધી, આપણો અંગૂઠો સતત મોબાઈલની સ્ક્રીન પર ફરતો રહે છે. 15 સેકન્ડની રીલ્સ, ટૂંકા વિડીયો અને ફટાફટ બદલાતા સ્ટેટસની આ ભાગદોડ ભરેલી દુનિયામાં, ક્યાંક શાંતિથી બેસીને કોઈ કવિતા વાંચવી કે કોઈ પુસ્તકના પાના ફેરવવા, એ જાણે જૂના જમાનાની વાત લાગતી હશે, ખરું ને?
પરંતુ, જરા થોભો અને વિચારો. જ્યારે તમારું મન બેચેન હોય, કોઈની યાદ સતાવતી હોય, કે જીવનમાં નિષ્ફળતા મળી હોય, ત્યારે ગૂગલ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર તમે શું શોધો છો? કોઈ મોટિવેશનલ ક્વોટ (Quote) કે કોઈ શાયરી જ ને! બસ, અહીં જ સાબિત થાય છે કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી આગળ વધે, માણસના હૃદયને સ્પર્શવાની તાકાત તો માત્ર શબ્દોમાં જ છે.
1. ઈમોજીની દુનિયામાં શબ્દોનું મૂલ્ય
આજે આપણી પાસે વાત કરવા માટે હજારો એપ્લિકેશન્સ છે, પણ ‘વાત’ ખૂટી ગઈ છે. વોટ્સએપ પર આવતું પીળું ‘હસતું ઈમોજી’ (😊) મોકલીને આપણે વાત પૂરી કરી દઈએ છીએ, ભલે અંદરથી આપણે રડતા હોઈએ.
ડિજિટલ યુગમાં કવિતાનું મહત્વ એટલા માટે વધી ગયું છે કારણ કે તે શોર્ટકટ નથી. કવિતા એ ઈમોજીની પેલે પારની લાગણી છે. જ્યારે તમે કોઈ કવિતા વાંચો છો, ત્યારે તમે કોઈ બીજાના હૃદયના ધબકારા સાંભળો છો. “તારી યાદ આવે છે” એવું લખવાને બદલે જ્યારે કોઈ કવિ લખે છે કે, “આંખ ખૂલે ને તું યાદ આવે, એ સવાર નથી, પણ શ્વાસ છે...” ત્યારે તેની અસર કંઈક અલગ જ હોય છે. ડિજિટલ યુગમાં કવિતા આપણને રોબોટ બનતા અટકાવે છે.
2. ‘ઇન્સ્ટા-પોએટ્રી’ (Insta-poetry)
કવિતાનું નવું સરનામું ઘણા સાહિત્યકારો ફરિયાદ કરે છે કે હવે કોઈ જાડું પુસ્તક લઈને વાંચતું નથી. વાત સાચી છે, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે કવિતા મરી ગઈ છે. તેણે ફક્ત પોતાનું રૂપ બદલ્યું છે.
આજે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક પર ‘માઈક્રો-પોએટ્રી’ (Micro-poetry) નો ટ્રેન્ડ છે. બે કે ચાર લીટીની શાયરીઓ, જે સીધી હૃદયમાં ઉતરી જાય. આજની યુવા પેઢી, જે કદાચ લાઈબ્રેરીમાં નથી જતી, તે ફોનમાં કવિતાના પેજ ફોલો કરે છે. રીલ્સના ઘોંઘાટ વચ્ચે પણ કોઈક સુંદર પંક્તિ વાંચીને જો કોઈની આંગળી સ્ક્રોલ કરતી અટકી જાય (Pause), તો સમજવું કે કવિતા જીતી ગઈ છે.
3. માનસિક શાંતિ (Mental Peace) અને થેરાપી
આપણે બધા જ સ્ટ્રેસ, એન્ઝાયટી અને એકલતા સામે લડી રહ્યા છીએ. સોશિયલ મીડિયા પર બધાના ‘પરફેક્ટ ફોટા’ જોઈને ઘણીવાર આપણને આપણું જીવન અધૂરું લાગે છે. આવા સમયે સાહિત્ય એક મિત્ર બનીને આવે છે.
કવિતા લખવી કે વાંચવી એ એક પ્રકારનું મેડિટેશન (ધ્યાન) છે. જ્યારે હું મારી કલમ ઉપાડું છું (કે કીબોર્ડ પર ટાઈપ કરું છું), ત્યારે મનના વિચારો કાગળ પર ઉતરે છે અને હળવાશ અનુભવાય છે. મારા આગામી પુસ્તક ‘ખામોશિયાં’ માં પણ મેં એ જ પ્રયત્ન કર્યો છે—કે જે વાતો હોઠ પર નથી આવતી, તેને શબ્દોમાં કેમ મૂકવી. આજના ડિજિટલ યુગમાં કવિતા એ સૌથી સસ્તી અને અસરકારક થેરાપી છે.
4. ભવિષ્ય શું છે?
શું ભવિષ્યમાં AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) કવિતાઓ લખશે? હા, કદાચ લખશે પણ ખરું. પણ શું તેમાં એક તૂટેલા હૃદયની વેદના કે પહેલા વરસાદની ભીનાશ હશે? ના. કારણ કે, કવિતા અલ્ગોરિધમથી નહીં, પણ અનુભૂતિથી જન્મે છે.
જ્યાં સુધી માણસ પાસે હૃદય છે, ત્યાં સુધી કવિતા રહેશે. પછી ભલે તે તાડપત્ર પર લખાતી હોય, કાગળ પર લખાતી હોય કે આઈપેડની સ્ક્રીન પર. માધ્યમ બદલાશે, પણ લાગણીઓ તો એ જ રહેશે.
તો મિત્રો, મોબાઈલની સ્ક્રીન ભલે ઠંડી (Cold) હોય, પણ આપણા શબ્દોમાં હૂંફ હોવી જોઈએ. દિવસમાં ભલે 100 રીલ્સ જુઓ, પણ રાત્રે સૂતા પહેલા એક સારી ગઝલ કે કવિતા જરૂર વાંચજો. તે તમને તમારી જાત સાથે જોડી રાખશે.
તમારું શું માનવું છે? કોમેન્ટમાં જરૂર જણાવજો.
આ પણ વાંચો: પ્રેમ એટલે શું? જાણો આ સુંદર કવિતા અને તેના અદભૂત ભાવર્થ દ્વારા
