Dancing Plague of 1518: ઇતિહાસના પાનાઓમાં એવી ઘણી ઘટનાઓ નોંધાયેલી છે જે આપણને આશ્ચર્યચકિત કરી દે છે, પરંતુ 16મી સદીમાં બનેલી એક ઘટના આજે પણ વિજ્ઞાન, તબીબી જગત અને ઇતિહાસકારો માટે એક વણઉકેલાયેલો કોયડો છે. આપણે સૌએ ઉત્સવોમાં લોકોને આનંદથી નાચતા જોયા છે, પણ શું તમે ક્યારેય એવા ‘નૃત્ય’ વિશે સાંભળ્યું છે જેનો અંત માત્ર મૃત્યુ હોય? આ સત્ય ઘટના છે ‘ડાન્સિંગ પ્લેગ ઓફ 1518’ ની.
એક ભયાનક સવારની શરૂઆત
જુલાઈ 1518નો સમય હતો. ફ્રાન્સના સ્ટ્રાસબર્ગ (Strasbourg) શહેરની ગલીઓમાં સામાન્ય દિવસ જેવી જ ચહલપહલ હતી. અચાનક, ફ્રાઉ ટ્રોફિયા (Frau Troffea) નામની એક મહિલા પોતાના ઘરમાંથી બહાર આવી અને રસ્તાની વચ્ચે નાચવા લાગી. કોઈ સંગીત નહોતું, કોઈ ઢોલ-નગારા નહોતા, છતાં તે એક અજીબ ધૂનમાં ઝૂમી રહી હતી.
શરૂઆતમાં લોકોને લાગ્યું કે તે કદાચ ખુશ હશે અથવા મજાક કરી રહી હશે. પરંતુ સાંજ પડી, રાત વીતી અને બીજો દિવસ ઉગ્યો, છતાં ટ્રોફિયા નાચતી રહી. તેના પગમાંથી લોહી નીકળવા લાગ્યું હતું, તેના ચહેરા પર ભયાનક પીડા હતી, પણ તેના પગ થંભવાનું નામ નહોતા લેતા. તે સતત છ દિવસ સુધી નાચતી રહી.
રોગચાળાની જેમ ફેલાતું નૃત્ય
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, ટ્રોફિયાના આ અજીબ વર્તનની અસર બીજા લોકો પર પણ થવા લાગી. એક અઠવાડિયામાં બીજા 34 લોકો તેની સાથે નાચવામાં જોડાયા. ઓગસ્ટ મહિનો આવતા સુધીમાં તો આ સંખ્યા વધીને 400 સુધી પહોંચી ગઈ! આખું શહેર એક વિચિત્ર ‘ડેથ ડાન્સ‘નું સાક્ષી બની રહ્યું હતું.
આ લોકો ખુશીથી નહોતા નાચતા. તેમના ચહેરા પર લાચારી હતી. તેઓ ચીસો પાડતા હતા, મદદ માટે વિનંતી કરતા હતા, પણ તેમનું શરીર તેમના કાબૂમાં નહોતું. જાણે કોઈ અદ્રશ્ય દોરી તેમને નચાવી રહી હતી. ગરમી, થાક અને ભૂખને કારણે` લોકો રસ્તા પર ઢળી પડતા હતા. રિપોર્ટ્સ મુજબ, તે સમયે દરરોજ 15 જેટલા લોકો હૃદયરોગના હુમલા અથવા થાકને કારણે મૃત્યુ પામી રહ્યા હતા.
વૈજ્ઞાનિકો અને સત્તાવાળાઓની મોટી ભૂલ
જ્યારે આ સ્થિતિ કાબૂ બહાર ગઈ, ત્યારે શહેરના શાસકોએ ડોક્ટરો અને પાદરીઓની સલાહ લીધી. તે સમયના ડોક્ટરોએ એક અત્યંત વિચિત્ર નિષ્કર્ષ કાઢ્યો. તેમણે કહ્યું કે આ લોકોના શરીરમાં “ગરમ લોહી” (Hot Blood) વધી ગયું છે અને તેનો એક જ ઈલાજ છે—તેમને વધુ નચાવવા!
તંત્રએ આ બીમારી રોકવાને બદલે તેને પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેમણે
શહેરમાં મોટા લાકડાના સ્ટેજ બનાવ્યા.
વ્યાવસાયિક નર્તકોને બોલાવ્યા જેથી પીડિતો નાચતા રહે.
સંગીતકારોને બોલાવીને વાજિંત્રો વગાડવાનું શરૂ કર્યું.
પરંતુ આ ઉપાય આફત બની ગયો. સંગીત સાંભળીને બીજા તંદુરસ્ત લોકો પણ આ હિસ્ટીરિયાનો શિકાર બન્યા અને નાચવા લાગ્યા. શહેરની ગલીઓ લાશો અને નાચતા લોકોથી ભરાઈ ગઈ.
આ રહસ્ય પાછળનું કારણ શું હોઈ શકે?
આધુનિક વિજ્ઞાને આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કરવા માટે અનેક થિયરીઓ રજૂ કરી છે:
૧. અરગોટિઝમ (Ergotism – ઝેરી ફૂગ): સૌથી વધુ ચર્ચાયેલી થિયરી એ છે કે તે સમયે લોકો જે ‘રાય’ (Rye) નામનું અનાજ ખાતા હતા, તેમાં ‘અરગોટ’ નામની ફૂગ લાગી હતી. આ ફૂગમાંથી LSD જેવું કેમિકલ બને છે જે ભ્રમ (Hallucinations) અને સ્નાયુઓમાં ખેંચ લાવે છે. જોકે, ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે જો ઝેર ચડ્યું હોય તો વ્યક્તિ સતત દિવસો સુધી નાચી ન શકે.
૨. માસ હિસ્ટીરિયા (Mass Hysteria): ઇતિહાસકાર જ્હોન વોલર માને છે કે આ એક માનસિક બીમારી હતી. 1518માં સ્ટ્રાસબર્ગમાં ભયાનક ગરીબી, દુષ્કાળ અને રોગચાળો હતો. અતિશય માનસિક તણાવને કારણે લોકોનું મગજ કાબૂ ગુમાવી બેઠું હતું.
૩. ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા (The Curse of St. Vitus): તે સમયે યુરોપમાં માન્યતા હતી કે જો ‘સેન્ટ વિટસ’ નામના સંત નારાજ થાય, તો તે નૃત્ય કરવાનો શ્રાપ આપે છે. લોકો એટલા ડરેલા હતા કે એ ડર જ બીમારી બની ગયો અને લોકો મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે નાચવા લાગ્યા.
ઘટનાનો કરુણ અંત
સપ્ટેમ્બર મહિનાની શરૂઆતમાં જ્યારે મૃત્યુઆંક ખૂબ વધી ગયો, ત્યારે સત્તાવાળાઓ જાગ્યા. તેમણે નાચવા પર અને સંગીત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. જે લોકો હજુ પણ નાચી રહ્યા હતા, તેમને પર્વત પર આવેલા એક મંદિરે લઈ જવામાં આવ્યા. ત્યાં તેમના પગમાં લાલ રંગના ચંપલ પહેરાવવામાં આવ્યા અને ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવી. ધીરે ધીરે આ ‘પ્લેગ’ શાંત પડ્યો, પણ તે પોતાની પાછળ હજારો સવાલો અને સેંકડો લાશો છોડી ગયો.
નિષ્કર્ષ
‘ડાન્સિંગ પ્લેગ ઓફ 1518’ એ માત્ર એક બીમારી નહોતી, પણ માનવીય મગજની અકળ શક્તિ અને લાચારીનું ઉદાહરણ છે. તે આપણને શીખવે છે કે સામૂહિક ડર અને તણાવ માણસ પાસે શું કરાવી શકે છે. આજે 500 વર્ષ પછી પણ, જ્યારે આપણે આ ઘટના વિશે વાંચીએ છીએ, ત્યારે ધ્રુજારી છૂટી જાય છે.
આ પણ વાંચો: વિજ્ઞાન માટે કોયડો! ભારતના આ ગામમાં ગલીએ ગલીએ જોવા મળે છે ‘એકસરખા ચહેરા’, જાણો 400 ટ્વિન્સનું રહસ્ય
